Artesanía viva

Se escoitas un repenique seco e continuo antes de entrar nunha das salas, é isto. Os palillos golpean uns contra outros mentres a randeira traballa, e o son é tan característico que en moitas casas da comarca se recoñecía desde a rúa.

O sistema é enganosamente simple: só existen dous movementos, cruzar e torcer. Toda a complexidade dun encaixe —as rosetas, as ondas, os motivos mariños— sae de combinar eses dous xestos milleiros de veces na orde correcta. Unha peza mediana pode levar semanas.

Historicamente foi traballo de mulleres e foi, durante moito tempo, o único ingreso propio de moitas familias mariñeiras. Non era unha afección: era economía. As pezas vendíanse a intermediarios que as levaban ata Madrid e América, e o que a randeira cobraba por hora era unha fracción mínima do que custaba o encaixe no seu destino.

O que se ve no castelo é a versión honesta do oficio: alguén traballando a velocidade real, non unha demostración acelerada. Se preguntas, explícanche o picado. Paga a pena: entender que ese papel perforado é o plano completo da peza cambia por completo o que estás mirando.

O barro é o oficio no que máis xente se para. Ten unha explicación física: é o único dos sete no que a materia cambia de forma diante dos teus ollos, en tempo real e sen ferramenta ningunha entre a man e o material.

A referencia da comarca é Buño, a poucos quilómetros, un dos centros oleiros máis importantes de Galicia e o que fixou as formas que aquí se traballan: a xerra de auga, o barreñón, a cunca, o pote. Formas que non foron deseñadas por ninguén en concreto e que aínda así son exactas, porque tiveron séculos para corrixirse.

O detalle que máis sorprende é o centrado. Ver a alguén centrar un pastón de barro no torno parece trivial durante os primeiros dez segundos. Despois pregúntalle canto tardou en aprendelo e a resposta adoita ser: meses. Todo o demais depende diso; se a peza non está centrada, non hai forma de salvala.

De todos os oficios do castelo, este é o que parte do material máis humilde: o que sobraba despois da colleita. E aínda así producíanse con ela sombreiros, alforxas, colmeas, esteiras e cestos que duraban anos.

O traballo da palla é, en esencia, trenzado e cosido. Faise unha tira longa e continua e despois enrólase sobre si mesma cosendo cada volta á anterior. A peza medra en espiral, e o control do tamaño non está nun molde: está na tensión que a man aplica en cada volta.

É un oficio en risco real de desaparición, moito máis ca o encaixe ou o barro. Non ten mercado turístico que o sosteña e require unha materia prima —palla longa de centeo, sen segar a máquina— que xa case non se produce. Se hai alguén traballando a palla o día que visites, estás vendo algo pouco frecuente.

É o oficio máis recente dos sete e o único que non ten unha liñaxe rural continua detrás. Está aquí por unha razón distinta: porque a casa dos oficios non pretende ser un depósito do pasado, senón un sitio onde se traballa.

O proceso é fascinante de ver porque todo ocorre en segundos. O vidro só é manexable nunha xanela térmica moi estreita: demasiado frío non se move, demasiado quente escorre. A artesá está constantemente entrando e saíndo da chama para manter a peza nese rango.

O paso invisible é o recocido. Unha conta que sae perfecta da chama e se deixa arrefriar ao aire racha soa horas despois pola tensión interna. Por iso vai ao forno a baixar de temperatura moi amodo. É o detalle que ninguén imaxina e o que separa unha peza que dura dunha que non.