Historia

Oitocentos anos nos que este outeiro cambiou de dono, foi derrubado enteiro unha vez e acabou convertido nun sitio onde se fía liño. Non é unha cronoloxía de reis: é a historia dun punto do mapa que sempre importou a alguén.

Neste sitio nunca se mestura o documentado co relato oral. Cada bloque leva a súa etiqueta, e as lendas —o túnel, a cheminea, as mouras— teñen páxina propia.

Vista lateral do Castelo de Vimianzo coa liña completa de muralla e as torres. — A liña de muralla completa, coas catro torres marcando as esquinas. Foto: Luis Miguel Bugallo Sánchez (Lmbuga) · CC BY-SA 4.0

Os cinco actos

s. XIII
Unha torre onde antes non había nada
Os Mariño levantan a primeira fortificación no outeiro que domina o val.
s. XIV–XV
Os Moscoso contra a mitra
O castelo convértese na peza dun pulso entre a nobreza e o arcebispado de Santiago.
1467
A Revolta Irmandiña
Os irmandiños toman a fortaleza e derrúbana. Non foi un saqueo: foi unha demolición.
s. XVI–XVIII
A idade dos condes de Altamira
Reconstruído, o castelo deixa de ser unha arma e pasa a ser unha oficina.
s. XIX–hoxe
De ruína a casa dos oficios
Martelo restáurao como residencia. Un século despois, o público devólvello á comarca.

Vista desde o alto do Castelo de Vimianzo sobre a vila e o val. — A vista desde arriba explica por que se elixiu este outeiro e non outro. Foto: Iago Casabiell González · CC BY-SA 3.0 es

Acto 1Historia documentada

s. XIII

Unha torre onde antes non había nada

Antes de que houbese pedra labrada houbo un cálculo. O outeiro sobre o que se ergue o castelo non é o máis alto da contorna nin de lonxe; é o que ve o cruce de camiños. Desde alí contrólase o paso natural entre a costa de Camariñas e o interior da Terra de Soneira, e ese paso era, na Idade Media, o que producía diñeiro.

A primeira fortificación documentada é obra dos Mariño, un liñaxe que consolida o seu poder na zona entre finais do século XII e comezos do XIII. Non era aínda o conxunto que hoxe se visita: unha torre e un recinto modesto, probablemente con boa parte da estrutura en madeira sobre unha base de pedra.

O que importa deste primeiro momento non é a arquitectura, que apenas se conserva. É a decisión. A partir de aquí, durante trescentos anos, todo o que pase nesta comarca vai pasar por quen controle este punto.

Nas intervencións arqueolóxicas do recinto atopáronse cimentacións que non casan coa fábrica baixomedieval visible. Son o que queda daquela primeira fortaleza, e hoxe pódense ver postas á vista no lado oeste do patio: uns aliñamentos baixos de pedra, fáciles de pasar por alto, que son a capa máis antiga de todo o que se pisa aquí.

“Primeiro foi o outeiro. Despois, quen soubo que ese outeiro valía algo.”
Sobre a elección do emprazamento

Castelo de Vimianzo, tamén coñecido como castelo dos Moscoso, entre árbores. — O castelo dos Moscoso, o nome co que aparece na documentación baixomedieval. Foto: Javier Pais · CC BY 2.0

Acto 2Historia documentada

s. XIV–XV

Os Moscoso contra a mitra

Ao longo do século XIV o castelo pasa ás mans dos Moscoso, e con eles cambia de escala. Ampliase o recinto, levántase a torre da homenaxe que hoxe domina o conxunto e a fortaleza deixa de ser unha torre señorial para converterse nunha peza de xogo político de primeira orde.

O rival non é outro nobre: é a mitra compostelá. O arcebispado de Santiago era, en termos prácticos, o maior poder territorial de Galicia, e a Terra de Soneira estaba no medio. Durante décadas, o castelo cambia de mans, é obxecto de pleitos, de acordos rotos e de tomas de posesión pola forza.

O episodio que fixou este período na memoria local ten data e nome. En 1465, o arcebispo Alonso II de Fonseca foi retido polos Moscoso e mantido preso. Que un arcebispo de Santiago acabase cativo nunha fortaleza da Costa da Morte non era só un incidente: era a proba pública de que a orde feudal galega estaba rota por dentro.

Aquí é onde a historia documentada e o relato oral empezan a solaparse. A tradición local engade detalles moi vívidos ao cativerio, incluído o famoso episodio da cheminea. Eses relatos non se mesturan neste sitio coa documentación: teñen páxina propia.

Dous anos despois de que un arcebispo saíse deste castelo como preso, o castelo xa non existía.

“Un arcebispo preso na súa propia diocese. O escándalo durou meses; a memoria, séculos.”
Sobre o cativerio de Alonso de Fonseca

Acto 3 · o punto de roturaHistoria documentada

1467

A Revolta Irmandiña

A única vez na súa historia en que o castelo perdeu de verdade. Non contra outro nobre nin contra o arcebispo: contra a xente que vivía ao pé del.

01
Quen eran os irmandiños
Non eran un exército. Eran labregos, artesáns, cregos de aldea e fidalgos pequenos organizados en irmandades, unha figura legal que xa existía e que en 1467 se converteu noutra cousa. Chegaron a xuntar decenas de milleiros de persoas en toda Galicia. O que pedían non era abolir a orde: era que os señores deixasen de cobrar o que non lles correspondía e que as fortalezas deixasen de ser o instrumento de facelo.
02
Por que se revoltaron
Décadas de malas colleitas, peste, guerra civil castelá e unha presión fiscal que non baixaba nunca. Cada torre da comarca era, na práctica, unha aduana privada. O sinal de que o poder señorial era vulnerable chegou de arriba: a coroa e a Igrexa levaban anos disputándose Galicia entre elas, e mentres discutían ninguén sostiña os castelos.
03
Por que atacaron o castelo
Porque non era simbólico. Desde Vimianzo controlábase o tránsito da Terra de Soneira, cobrábase e xulgábase. A revolta non ía contra unhas pedras: ía contra o que aquelas pedras permitían facer. Por iso non ocuparon a fortaleza para quedar nela. Derrubárona.
04
Como caeu
Sen máquinas de asedio nin asaltos heroicos. Con moita xente, moito tempo e ferramenta de canteiro. Descoroáronse as torres, abríronse os lenzos de muralla e cegouse o que non se puido derrubar. O método repetiuse en máis de cento trinta fortalezas galegas naquel mesmo intervalo. Vimianzo foi unha delas.
05
O que veu despois
A revolta durou preto de dous anos e perdeu. Os señores volveron desde Portugal e Castela, recuperaron o país e —o detalle que máis doe— obrigaron os mesmos labregos que derrubaran as fortalezas a reconstruílas coas súas mans. Boa parte do que hoxe se toca no Castelo de Vimianzo é pedra levantada dúas veces polas mesmas familias.

Esquema. Da fortaleza de 1467 non se conserva ningunha representación: o que hoxe se ve é en boa medida a reconstrución posterior.

Cada verán, Vimianzo representa aquel asalto. É unha festa, con comida e xente disfrazada; tamén é o único caso que coñecemos dun pobo que celebra ter derrubado o seu propio monumento.

A festa do Asalto ao Castelo

Interior do Castelo de Vimianzo: muros de cachotería e vans de pedra. — Cachotería e sillería conviven no mesmo pano: sinal de reconstrución. Foto: Iago Casabiell González · CC BY-SA 3.0 es

Acto 4Historia documentada

s. XVI–XVIII

A idade dos condes de Altamira

Vencida a revolta, os señores volven e a fortaleza reconstrúese. Pero reconstrúese para outra cousa. O castelo que se levanta sobre as ruínas de 1467 xa non está pensado para resistir un asedio: está pensado para administrar un territorio.

Coa integración da casa de Moscoso na dos condes de Altamira, Vimianzo convértese no centro administrativo, xudicial e fiscal da Terra de Soneira. Aquí despáchase, aquí se xulga e, sobre todo, aquí se cobra. O corpo da vivenda señorial —o volume de tellado vermello que se ve desde fóra— crece nesta etapa, mentres o aparello estritamente militar deixa de recibir investimento.

É a fase máis longa da historia do castelo e a menos espectacular: trescentos anos sen batallas. Tamén é a que mellor explica o que se conserva. Se hoxe se pode percorrer o recinto é porque durante séculos a alguén lle conveu que os tellados non caesen.

Coa disolución do réxime señorial no século XIX, esa función desaparece de golpe. E cando un edificio perde a razón pola que se mantiña, empeza a caer.

“Xa non fai falla que resista un asedio. Abonda con que a xente saiba onde hai que pagar.”
Sobre a función administrativa da fortaleza

Patio de armas do Castelo de Vimianzo coas escaleiras de pedra que soben ao paseo de rolda. — O patio de armas cun ceo atlántico. As escaleiras da esquerda soben ao paseo de rolda. Foto: Javier Pais · CC BY 2.0

Acto 5Historia documentada

s. XIX–hoxe

De ruína a casa dos oficios

No século XIX o castelo é unha ruína habitada por hedra. Quen o rescata é Evaristo Martelo Paumán, escritor e xurista, que o adquire e emprende unha restauración para convertelo en residencia propia. De aí vén o nome co que aínda hoxe aparece en moitos textos e en moitas fotografías de arquivo: Torres do Martelo.

Aquela intervención é decimonónica en todos os sentidos: salva o edificio e ao mesmo tempo idealízao un pouco. Non é unha restauración arqueolóxica; é unha recuperación romántica. Pero sen ela probablemente non quedaría nada que restaurar despois.

A segunda vida chega no século XX, cando o conxunto pasa a mans públicas e se acomete unha rehabilitación con criterios xa distintos: consolidar, escavar, documentar e abrir. Hoxe o castelo é xestionado polo Concello de Vimianzo e a entrada é gratuíta.

E aquí está o xiro que fai que este castelo non se pareza aos outros. En vez de converterse nun museo de vitrinas, encheuse de xente traballando. Os obradoiros de encaixe, liño, barro, vimbio, palla, maquetas navais e xoiaría de vidro funcionan dentro do recinto durante a tempada. A fortaleza que se construíu para cobrarlle ao campesiñado acabou sendo o lugar onde se ensina o que aquel campesiñado sabía facer.

“A fortaleza sobreviviu porque deixou de ser útil e alguén decidiu que iso non importaba.”
Sobre a restauración

Seguir lendo

Historia

Unha torre onde antes non había nada

Os Moscoso contra a mitra

A Revolta Irmandiña

Quen eran os irmandiños

Por que se revoltaron

Por que atacaron o castelo

Como caeu

O que veu despois

A idade dos condes de Altamira

De ruína a casa dos oficios

Historias

Lendas do castelo

Arquitectura